حساسیت حسی و اضطراب: شناخت و راهکارهای مدیریت آن

حساسیت حسی زمانی رخ می‌دهد که پنج حس اصلی انسان شامل بینایی، شنوایی، بویایی، لامسه و چشایی، اطلاعات بیشتری از حد توان مغز برای پردازش دریافت کنند. این حالت باعث می‌شود مغز وارد وضعیت مقابله، فرار یا انجماد شود که می‌تواند احساس ناامنی یا وحشت ایجاد کند.

این پدیده فراتر از ناراحتی ساده ناشی از صداهای بلند یا نور شدید است و تجربه‌ای شدید است که مغز را تحت فشار قرار می‌دهد. به ویژه افرادی که دچار اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) یا اوتیسم هستند، ممکن است محیط‌های روزمره را آشفته یا حتی دردناک حس کنند.

ارتباط حساسیت حسی با اضطراب

حساسیت حسی و اضطراب ارتباط نزدیکی دارند. زمانی که فرد مضطرب یا تحت فشار است، احتمال بروز حساسیت حسی در او افزایش می‌یابد و بالعکس، حساسیت حسی می‌تواند باعث ایجاد اضطراب شود.

نمونه‌هایی از محرک‌های حساسیت حسی

• صداهای بلند یا موسیقی
• محیط‌های شلوغ
• افراد یا گروه‌های با احساسات شدید
• تغییرات ناگهانی محیطی مانند دما یا نور
• تماس فیزیکی ناخواسته مثل بغل کردن
• ترافیک سنگین
• لباس‌های خارش‌دار یا ناراحت‌کننده
• بوهای شدید

علائم حساسیت حسی

این حالت با ناراحتی ساده متفاوت است و شامل احساس غلبه بر فرد می‌شود که قابل کنترل نیست. علائم رایج عبارتند از:

• اضطراب و ناتوانی در آرامش
• تحریک‌پذیری
• کودکان ممکن است دچار گریه یا عصبانیت شدید شوند
• بی‌قراری و ناراحتی جسمی
• تمایل به پوشاندن گوش‌ها و چشم‌ها برای کاهش محرک‌ها
• استرس، ترس یا وحشت
• هیجان زیاد یا احساس بی‌قراری
• تمایل به فرار از موقعیت

شرایط مرتبط با حساسیت حسی

برخی بیماری‌ها احتمال حساسیت حسی را افزایش می‌دهند، از جمله:

• اوتیسم: افراد مبتلا ممکن است نسبت به محرک‌های حسی حساس‌تر باشند و مواجهه تدریجی کنترل‌شده با محرک‌ها می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD): این افراد ممکن است در پردازش محرک‌های حسی دچار مشکل شوند که باعث افزایش اضطراب و حساسیت حسی می‌شود.
• اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اضطراب فراگیر: این افراد در برخی موقعیت‌ها مانند صداهای ناگهانی یا محیط‌های شلوغ ممکن است دچار حساسیت حسی شوند.
• سایر بیماری‌ها مانند فیبرومیالژیا، سندرم خستگی مزمن، مولتیپل اسکلروزیس و سندرم تورت نیز ممکن است با حساسیت حسی مرتبط باشند.

راهکارهای مدیریت حساسیت حسی و اضطراب

برای پیشگیری و مدیریت این وضعیت می‌توان اقدامات زیر را انجام داد:

• مشاوره با پزشک برای دریافت درمان‌های روان‌پزشکی و دارویی مناسب
• مراقبت از خود شامل خواب کافی، تغذیه مناسب و هیدراتاسیون
• تمرین تکنیک‌های آرام‌سازی مانند مدیتیشن، ذهن‌آگاهی و تنفس عمیق
• درمان‌های روان‌شناختی برای یادگیری مهارت‌های مقابله با موقعیت‌های دشوار
• شناسایی و اجتناب از محرک‌های حساسیت‌زا با کمک خانواده و دوستان

چگونه به افراد دچار حساسیت حسی کمک کنیم

حمایت از این افراد شامل تأیید تجربه آن‌ها، شناسایی محرک‌های خاص و همکاری برای یافتن راهکارهای تنظیم خود است. بهتر است به آرامی و با صبر به آن‌ها کمک کرد تا از موقعیت‌های تحریک‌کننده خارج شوند یا شدت محرک‌ها کاهش یابد. پرسیدن نیازهای آن‌ها و احترام به فضای شخصی‌شان نیز اهمیت دارد.

سؤالات متداول

حساسیت حسی چه حسی دارد؟
احساس اضطراب، نیاز به فرار، مشکل در صحبت کردن و تصمیم‌گیری از جمله علائم آن است.

چگونه می‌توان حساسیت حسی را آرام کرد؟
تمرین تنفس عمیق، مدیتیشن و تصویرسازی هدایت‌شده موثر است. تمرین تنفس 3-3-3 شامل دم از بینی به مدت سه ثانیه، نگه داشتن نفس به مدت سه ثانیه و بازدم از دهان به مدت سه ثانیه است.

چگونه بفهمیم بیش‌تحریک شده‌ایم؟
علائمی مانند استرس، اضطراب، سردرگمی، تحریک‌پذیری، سرگیجه، تعریق و تنگی قفسه سینه ممکن است نشان‌دهنده بیش‌تحریکی باشند. در صورت بروز درد یا تنگی قفسه سینه باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.